Retro Sunday: Waarom The Last of Us na 13 jaar nog steeds zo bijzonder is

Juni 2013 was een bijzondere maand voor gamers. Sony en Microsoft waren volop verwikkeld in de strijd tussen de PlayStation 4 en Xbox One, terwijl grote actiegames vooral draaiden om spectaculaire explosies, intense vuurgevechten en steeds grotere actiescènes. Naughty Dog stond destijds vooral bekend om Uncharted, een reeks waarin Nathan Drake zonder al te veel moeite tientallen vijanden uitschakelde en ondertussen de ene na de andere grap maakte. Maar op 14 juni 2013 verscheen The Last of Us voor de PlayStation 3. De game liet zien dat Naughty Dog veel meer in huis had dan spectaculaire avonturen met een flinke dosis humor.

In plaats van een onverschrokken actieheld kregen spelers de controle over Joel, een geharde smokkelaar die al jaren probeert te overleven in een wereld die door een schimmelinfectie is verwoest. Munitie was schaars, confrontaties met vijanden konden behoorlijk lastig zijn en achter vrijwel iedere hoek dreigde gevaar.

Toch was het vooral het verhaal dat indruk maakte. De relatie tussen Joel en Ellie vormde het kloppende hart van een avontuur waarin verlies, vertrouwen en moreel ingewikkelde keuzes centraal stonden. Ruim 13 jaar later geldt The Last of Us nog altijd als 1 van de meest invloedrijke verhalende games van zijn generatie.

Maar wat maakte de game destijds zo bijzonder? Welkom bij een nieuwe Retro Sunday. 

Geweld was in 2013 natuurlijk niets nieuws in videogames. Toch wist The Last of Us daar een andere draai aan te geven. Waar veel actiegames spelers overspoelden met munitie en vijanden, draaide het bij Naughty Dog juist om het zorgvuldig gebruiken van de beperkte middelen die je had.

Joel was bovendien geen typische actieheld. Hij kon behoorlijk hard uithalen, maar was zeker niet onkwetsbaar. Een confrontatie met meerdere vijanden kon al snel verkeerd aflopen, zeker wanneer je zonder munitie kwam te zitten.

Dat maakte het verzamelen van voorwerpen ontzettend belangrijk. Tijdens het verkennen van verlaten gebouwen zocht je voortdurend naar alcohol, verband, scharen en andere materialen. Daarmee kon je onder meer EHBO-kits, molotovcocktails en geïmproviseerde wapens maken.

Het bijzondere was dat de game tijdens het maken van deze voorwerpen niet pauzeerde. Wie midden in een gevecht een EHBO-kit wilde maken, moest dus eerst een veilige plek zien te vinden. Ondertussen konden vijanden gewoon dichterbij komen.

Ook de gevechten zelf waren behoorlijk bruut. Joel kon vijanden tegen muren slaan, wurgen of met geïmproviseerde wapens uitschakelen. Die wapens gingen bovendien na een beperkt aantal klappen kapot. Het geluid van de confrontaties en de vaak heftige animaties zorgden ervoor dat geweld een stuk minder vrijblijvend aanvoelde.

Naughty Dog wist daarmee iets belangrijks te bereiken. De gameplay sloot aan op het verhaal dat de ontwikkelaar wilde vertellen. Overleven was geen vanzelfsprekendheid en iedere confrontatie kon kostbare middelen of zelfs je leven kosten.

The Last of Us draaide gelukkig niet alleen om geweld. Sterker nog, sommige van de meest memorabele momenten uit de game hadden helemaal niets met vechten te maken.

Tijdens hun reis door de Verenigde Staten leerden Joel en Ellie elkaar steeds beter kennen. Dat gebeurde niet uitsluitend tijdens grote tussenfilmpjes, maar juist ook tijdens het verkennen van de wereld.

Ellie stelde vragen over het leven vóór de uitbraak, maakte opmerkingen over voorwerpen die ze nog nooit had gezien en probeerde Joel regelmatig aan het lachen te krijgen. In het begin reageerde hij daar nogal afstandelijk op, maar langzaam veranderde hun onderlinge band.

Juist doordat spelers zoveel tijd met beide personages doorbrachten, voelde die ontwikkeling geloofwaardig aan.

Een van de bekendste voorbeelden is de giraffenscène in Salt Lake City. Na de ingrijpende gebeurtenissen van de winter is Ellie opvallend stil en teruggetrokken. Wanneer ze plotseling een giraffe ziet, verandert haar stemming voor even.

Joel en Ellie krijgen vervolgens de gelegenheid om de dieren van dichtbij te bekijken. Voor een kort moment lijken alle verschrikkingen van hun reis naar de achtergrond te verdwijnen.

Er gebeurt eigenlijk bijzonder weinig, maar juist daardoor is de scène zo krachtig. Na alle ellende krijgen de personages, en daarmee ook de speler, eindelijk even de ruimte om van iets moois te genieten.

Het is een goed voorbeeld van hoe Naughty Dog begreep dat een indrukwekkend verhaal niet voortdurend spectaculaire gebeurtenissen nodig heeft. Soms zegt een rustig moment veel meer dan een groot vuurgevecht.

Ook de muziek speelde een belangrijke rol in de sfeer van The Last of Us. Daarvoor werkte Naughty Dog samen met Gustavo Santaolalla, de Argentijnse componist die eerder Oscars won voor zijn muziek bij Brokeback Mountain en Babel.

In plaats van een bombastische soundtrack vol orkestrale muziek koos Santaolalla voor een veel ingetogener geluid. Akoestische snaarinstrumenten, waaronder de ronroco, vormden een belangrijk onderdeel van de muziek.

Dat leverde een soundtrack op die perfect aansloot bij de verlaten en vervallen wereld van de game. De muziek klonk regelmatig melancholisch, maar werd zelden overdreven sentimenteel. Het herkenbare hoofdthema is daar misschien wel het beste voorbeeld van. Met slechts een paar eenvoudige melodieën weet Santaolalla een gevoel van verlies en eenzaamheid op te roepen.

Minstens zo belangrijk was het gebruik van stilte. Tijdens grote delen van het avontuur hoor je vooral omgevingsgeluiden, zoals de wind die door verlaten gebouwen waait of de voetstappen van Joel en Ellie. Daardoor vielen de momenten waarop de muziek wel begon te spelen extra op. De soundtrack probeerde niet voortdurend emoties af te dwingen, maar ondersteunde het verhaal op precies de juiste momenten.

Dat maakte de muziek tot één van de meest herkenbare onderdelen van The Last of Us.

Een sterk verhaal staat of valt natuurlijk met geloofwaardige personages. Ook op dat gebied wist The Last of Us indruk te maken.

Voor de rollen van Joel en Ellie werden Troy Baker en Ashley Johnson gecast. Zij verzorgden niet alleen de stemmen, maar speelden hun scènes ook samen tijdens performancecapture-opnames.

Daarbij werden hun lichaamsbewegingen vastgelegd, terwijl de uiteindelijke gezichtsanimaties met behulp van animators tot stand kwamen. Het was overigens niet de eerste game waarin deze techniek werd gebruikt. Naughty Dog had er zelf al ervaring mee opgedaan tijdens de ontwikkeling van Uncharted.

Wat The Last of Us bijzonder maakte, was vooral hoe goed het acteerwerk en de animaties samenkwamen. Baker en Johnson wisten hun personages overtuigend neer te zetten. Joel is in het begin een afstandelijke en soms ronduit onaardige man, terwijl Ellie juist nieuwsgierig, eigenwijs en opvallend optimistisch kan zijn. Gedurende het verhaal verandert hun relatie langzaam. Dat gebeurt niet alleen door wat ze tegen elkaar zeggen, maar ook door hun reacties en gedrag.

De openingsscène, waarin Joel zijn dochter Sarah verliest, laat meteen zien hoe belangrijk dat acteerwerk is. De paniek en het verdriet van Joel maken duidelijk hoeveel impact die gebeurtenis op hem heeft. Het is bovendien een gebeurtenis die zijn keuzes gedurende de rest van het verhaal begrijpelijker maakt, ook wanneer die keuzes moeilijk te verdedigen zijn.

Misschien wel de belangrijkste reden waarom The Last of Us zoveel indruk maakte, is het einde.

Gedurende vrijwel het hele avontuur werkt Joel toe naar hetzelfde doel: Ellie veilig afleveren bij de Fireflies. Omdat Ellie immuun is voor de Cordyceps-infectie, hopen zij met haar hulp een vaccin of geneesmiddel te kunnen ontwikkelen.

Wanneer Joel en Ellie uiteindelijk het ziekenhuis in Salt Lake City bereiken, blijkt daar alleen een verschrikkelijke consequentie aan verbonden te zijn. De Fireflies willen Ellie opereren om het geïnfecteerde weefsel in haar hersenen te onderzoeken. De ingreep zal haar het leven kosten. Joel kan dat niet accepteren. Na alles wat hij met Ellie heeft meegemaakt, en vooral na het verlies van zijn eigen dochter, weigert hij opnieuw iemand van wie hij houdt kwijt te raken. Hij vecht zich een weg door het ziekenhuis, doodt de chirurg die Ellie moet opereren en brengt haar in veiligheid. Vervolgens doodt hij ook Marlene, de leider van de Fireflies, omdat hij bang is dat zij Ellie anders opnieuw zal proberen te vinden. Daarmee ontneemt Joel de Fireflies de kans om via Ellie een mogelijke doorbraak te bereiken. Of hun onderzoek daadwerkelijk tot een werkend vaccin had geleid, wordt in de game niet met zekerheid vastgesteld.

Het meest confronterende moment volgt alleen pas daarna. Wanneer Ellie later vraagt wat er in het ziekenhuis is gebeurd, vertelt Joel haar niet de waarheid. Hij beweert dat de Fireflies meerdere immune mensen hebben gevonden en dat ze hun zoektocht naar een geneesmiddel hebben opgegeven. Ellie lijkt zijn verhaal niet helemaal te vertrouwen en vraagt hem uiteindelijk te zweren dat alles wat hij heeft verteld waar is.

Joel liegt opnieuw.

Ellie antwoordt met een kort: 'Okay.'

Daarna verschijnen de aftiteling en blijft de speler achter met de gevolgen van Joels beslissing.

Het bijzondere is dat The Last of Us spelers op dat moment geen keuze geeft. Je kunt niet besluiten Ellie achter te laten of een andere afloop te kiezen. Je beleeft het verhaal vanuit het perspectief van Joel, maar dat betekent niet automatisch dat je het met hem eens hoeft te zijn.

Juist dat maakt het einde zo interessant. Joel handelt uit liefde voor Ellie, maar neemt tegelijkertijd een beslissing die enorme gevolgen kan hebben voor de rest van de mensheid. Bovendien ontneemt hij Ellie de mogelijkheid om zelf over haar lot te beslissen.

Er is geen eenvoudige verdeling tussen goed en kwaad. In plaats daarvan laat Naughty Dog zien hoe liefde, verdriet en angst iemand tot ingrijpende keuzes kunnen brengen.

The Last of Us heeft niet in zijn eentje de manier waarop games verhalen vertellen uitgevonden of veranderd. Ook vóór 2013 verschenen er al games met volwassen thema's, complexe personages en indrukwekkende verhalen.

Wat Naughty Dog wel bijzonder goed deed, was al die elementen samenbrengen in één overtuigend geheel. De schaarse middelen, brute gevechten, rustige gesprekken, muziek en het acteerwerk versterkten elkaar voortdurend.

Dat de game zo'n blijvende indruk heeft achtergelaten, blijkt ook uit het succes van The Last of Us Part II, de verschillende heruitgaven en de HBO-serie.

Toch blijft vooral het oorspronkelijke avontuur uit 2013 bijzonder. Niet omdat het de grootste explosies of de meest spectaculaire actiescènes had, maar omdat het spelers wist te raken met een verhaal over twee mensen die elkaar langzaam leren vertrouwen in een wereld waarin bijna alles verloren is gegaan.

En juist daarom is The Last of Us ruim 13 jaar later nog altijd een game waar we over blijven praten.